آشنایی با بورس و فرابورس

بازار سرمایه، ساز و کاری برای تجمیع سرمایه‌های پراکنده و هدایت آنها به سمت شرکت‌های سرمایه‌پذیر به منظور توسعه فعالیت‌های اقتصادی است. شرکت‌های سرمایه پذیر با انتشار اوراق بهادار و عرضه آنها در بازار سرمایه به سرمایه‌گذاران، وجوه مورد نظر جهت تداوم و توسعه فعالیت‌های خود را تأمین می‌نمایند و به این ترتیب براساس ماهیت اوراق سرمایه‌گذاران در نتایج عملکرد شرکت سرمایه‌پذیر سهیم می‌شوند.به منظور تسهیل سرمایه گذاری و به ویژه ایجاد بستر قانونی و اطمینان از صحت فرایند سرمایه‌گذاری در بازار اوراق بهادار، نهادها، ارکان و ساختارهای نظام مند در این بازار شکل گرفته است.

ارکان بورس

براساس قانون جدید بازار اوراق بهادار مصوب سال 1384، ارکان بازار به شرح زیر تعیین گردید:

شورای عالی بورس و اوراق بهادار
این شورا بالاترین رکن بازار اوراق بهادار است که مهمترین وظیفه آن تصویب سیاست‌ کلان و خط مشی بازار و اعمال نظارت بر اجرای قانون بازار اوراق بهادار است. وزیر امور اقتصادی و دارایی، وزیر بازرگانی، رئیس کل بانک مرکزی جمهوری اسلامی‌ ایران، رؤسای اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران و اتاق تعاون، رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار، دادستان کل کشور یا معاون وی از جمله اعضای این شورا هستند. ریاست این شورا بر عهده وزیر امور اقتصاد و دارایی است. به این ترتیب، عضویت برخی از مقامات عالی اقتصادی کشور در این شورا حاکی از اهمیت نقش بازار اوراق بهادار در نظام اقتصادی کشور است.
سازمان بورس و اوراق بهادار
این سازمان زیر نظر شورا، به نظارت بر اجرای قوانین و مقررات، تنظیم و تدوین مقررات و انجام دیگر وظایف تعیین‌شده در قانون می‌پردازد. سازمان بورس و اوراق بهادار موسسه عمومی غیر دولتی است که توسط هیئت مدیره پنج نفره اداره می‌شود.
اعضای هیئت مدیره از میان افراد امین و دارای حسن شهرت و تجربه در رشته مالی منحصراً از کارشناسان بخش غیردولتی به پیشنهاد رئیس شورا و با تصویب شورا انتخاب می‌شوند.
بورس اوراق بهادار تهران
شرکت سهامی عام انتفاعی که عملیات اجرایی بازار اوراق بهادار را به عهده دارد. تشکیل، سازماندهی و اداره بازار اوراق بهادار، پذیرش اوراق بهادار، وضع و اجرای ضوابط حرفه‌ای و انضباطی برای اعضاء، تعیین وظایف و مسئولیت‌های اعضاء و نظارت برفعالیت آنها، نظارت بر حسن انجام معاملات اوراق بهادار پذیرفته شده، تهیه، جمع‌آوری، پردازش و انتشار اطلاعات، و نظارت بر فعالیت ناشران اوراق بهادار پذیرفته شده از مهمترین وظایف مربوط به شرکت های سهامی عام انتفاعی است.


نمودار زیر ارکان بازار سرمایه را نشان می‌دهد:

 

 

فرابورس بازار اوراق بهاداری رسمی و تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار محسوب می‌شود. این بازار با هدف بهره‌گیری صنایع نوپا از منابع مالی بازار سرمایه، همچنین تنوع بخشی به اوراق بهادار قابل معامله ایجاد گردید. با تصویب برخی قوانین در فرابورس، رویه‌های پذیرش و انجام معاملات اوراق بهادار در این بازار در مقایسه با بورس تسهیل گردیده است. لذا بسیاری از شرکت‌های سرمایه‌پذیر که در چارچوب قوانین بورس اوراق بهادار امکان عرضه سهام خود را به عموم ندارند، قادرند منابع مالی مورد نیاز خود را از طریق این بازار تأمین نمایند.  فعالیت این بازار در قالب چهار بازار مجزا صورت می‌گیرد.
بازار اول
در این بازار، نوسان سهام شرکتها و اوراق پذیرفته شده 5 درصد بدون حجم مبنا پیش بینی شده است. در بازار اول، سهام شرکتهایی معامله می‌شوند که آخرین سرمایه ثبت شده آنها حداقل ده میلیارد ریال و یکسال از زمان بهره برداری آن گذشته و زیان انباشته نداشته باشند.
بازار دوم
در این بازار سهام شرکتهای زیان ده، تازه تأسیس، شرکتهای سهامی خاص که قصد اجرای افزایش سرمایه و تبدیل به سهامی عام را دارند و شرکتهای کوچک پذیرفته شده مورد مبادله قرار می گیرند. در بازار دوم سهام شرکتهایی معامله می‌شدند که آخرین سرمایه ثبت شده آنها حداقل یک میلیارد ریال و مشمول ماده 141 لایحه قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت نباشند.
بازار سوم (بازار عرضه)
این بازار محلی سودمند برای انجام معاملات عمده اوراق بهاداری است که امکان یا شرایط پذیرش در فرابورس را ندارد. انجام پذیره نویسی انواع اوراق بهادار از جمله شرکتهای سهامی عام در شرف تاسیس، دیگر ویژگی مهم بازار عرضه به حساب می‌آید. انجام عرضه در این بازار مستلزم گذراندن فرایند پذیرش نبوده و با انجام تشریفات اداری در فرابورس، امکان پذیر است.
در بازار عرضه فرابورس بلوکهای سهام شرکت‌های سهامی (عام، خاص، تعاونی و ...) ، حق‌تقدم خرید سهام شرکت‌های سهامی عام، سهام ناشی از افزایش سرمایه شرکت‌های سهامی عام، پذیره نویسی سهام و اوراق مشارکت، پذیره نویسی گواهی سپرده سرمایه گذاری بانک ها، املاک و مستغلات، امتیاز بهره برداری و حق ثبت اختراعات در قالب سهام شرکت های سهامی خاص می‌تواند مورد معامله قرار بگیرد.
بازار چهارم (اوراق مشارکت)
انواع اوراق با درآمد تضمین شده از جمله اوراق مشارکت، گواهی سپرده بانکی و ...که در زمان پذیرش حداقل سه ماه تا سررسید آنها باقی مانده باشد، قابل پذیرش در این بازار بوده به شرطی که بعد از پذیرش، معاملات دست دوم آنها منحصرا از طریق فرابورس انجام شود. امکان صدور اوراق مشارکت شرکتی و اوراق مشارکت قابل تعویض سهام از جمله اوراق بهادار قابل معامله در بازار اوراق مشارکت محسوب می‌شوند که درکنار اوراق مشارکت رهنی، اوراق مشارکت اجاره، صکوک و گواهی سپرده بانکی سرمایه گذاری عام و خاص در بازار چهارم امکان معامله را دارند.

سایر نهادهای مالی فعال در بازار اوراق بهادار
                             
مؤسسات سپرده‌گذاری و نگهداری اوراق بهادار
این مؤسسات با هدف نگهداری اوراق بهادار و انتقال مالکیت اوراق بدون انتقال فیزیکی آن، از طریق انتقال اوراق از یک حساب به حساب دیگر، و به‌ طور‌کلی تسهیل و تسریع دادوستد در بازار اوراق بهادار ایجاد شده‌اند. این نهاد مالی باعث کاهش خطرات مربوط به تأخیر در تحویل، گم شدن، سرقت و جعل اوراق بهادار و صرفه‌جویی در وقت و هزینه نقل و انتقال اوراق شده و به افزایش کارایی تسویه و پایاپای و انتقال اوراق بهادار کمک می‌کند.
کارگزاران
کارگزاران به عنوان واسطه بین خریداران و فروشندگان به دادوستد اوراق بهادار می‌پردازند و در مقابل درصدی از ارزش ناخالص معامله را به عنوان حق کارگزاری دریافت می‌کنند، همچنین شرکت‌های کارگزاری‌ با اخذ مجوز از سازمان بورس خدماتی از قبیل مشاوره تخصصی، سبدگردانی، تآسیس صندوق سرمایه‌گذاری مشترک و کارگزار معرف را ارائه می‌دهند.
شرکت‌های تأمین سرمایه
این مؤسسات قیمت‌گذاری، بازاریابی و فروش اوراق بهادار شرکت‌ها را در انتشار اولیه از طریق عرضه عمومی یا خصوصی بر عهده دارند. مؤسسات مزبور، گاه براساس قرارداد متعهد می‌شوند که بخشی از اوراق بهادار شرکت را که فروش نرفته است، خریداری نمایند.
بازارگردان
نهادی است که حفظ بازاری منظم و مداوم برای سهام خاصی را عهده دار می‌شود. بازارگردان گاه در نقش خریدار(در مواردی که سهم خاص و موردنظر خریدار ندارد) و گاه در نقش فروشنده(چنانچه سهم خاصی فروشنده نداشته باشد)، در بازار فعالیت می‌کند.
شرکت‌های سرمایه‌‌گذاری
هدف اصلی این نهادهای مالی، مدیریت تخصصی سرمایه‌گذاری در بازار اوراق بهادار است. این شرکت‌ها با وجوه گردآوری شده در ترکیبی از اوراق بهادار سرمایه‌گذاری می‌کنند.
مشاوران سرمایه‌گذاری
مشاوران سرمایه‌گذاری نهادهایی هستند که به اشخاص یا نهادهای دیگر در زمینه ارزش‌گذاری اوراق بهادار، سرمایه‌گذاری در اوراق بهادار و تهیه سبد سرمایه‌گذاری مشاوره می‌دهند.
پردازشگران حرفه‌ای اطلاعات یا فروشندگان حرفه‌ای اطلاعات
فعالیت عمده این‌گونه مؤسسات، گردآوری و پردازش اطلاعات به منظور اتخاذ تصمیم در زمینه سرمایه‌گذاری در اوراق بهادار است.

 

 

 

کلمات کلیدی:آشنایی با بورس و فرابورس